100 V hat sistemi nedir? Anons hoparlörleri nasıl bağlanır?

Neden 100 V?

Ev tipi ses sistemlerinde hoparlörler 4 ya da 8 ohm empedanslıdır ve amfiye kısa kablolarla bağlanır. Bu düzen birkaç hoparlör için iyi çalışır. Ancak bir okulun koridorlarına, bir fabrikanın hollerine ya da bir caminin minaresine onlarca hoparlör bağlanacaksa iki sorun çıkar. Birincisi, düşük empedanslı hoparlörleri çok sayıda bağlamak amfinin göreceği empedansı bozar. İkincisi, yüksek akım taşıyan uzun kablolarda ciddi güç kaybı olur.

100 V hat sistemi bu sorunları çözer. Amfi, çıkışında sesi yüksek bir gerilime çevirir. Aynı gücü yüksek gerilim ve düşük akımla taşımak, kablodaki kaybı azaltır. Her hoparlörün içindeki ya da üzerindeki küçük bir trafo, hattaki yüksek gerilimi hoparlörün kullanabileceği seviyeye indirir.

Sahada bunun karşılığı şudur: Yüzlerce metrelik hatlar makul kesitli kablolarla çekilebilir, hoparlörler hatta paralel olarak istenen sayıda eklenebilir ve her biri farklı ses seviyesinde çalışabilir. Bazı ülkelerde aynı mantık 70 V ile uygulanır; Türkiye’de ve Avrupa’da 100 V yaygındır.

Hoparlör trafosu ve güç kademesi

100 V hatta çalışan her hoparlörün trafosunda birkaç güç kademesi bulunur, örneğin 1,5 W, 3 W ve 6 W gibi. Hoparlör hangi kademeye bağlanırsa hattan o kadar güç çeker. Sessiz bir toplantı odasında düşük kademe, gürültülü bir koridorda yüksek kademe seçilir.

Bu ayar sayesinde aynı hattaki hoparlörlerin sesi tek tek dengelenir. Kurulum sonrası bir bölümün sesi fazla geliyorsa amfiyi kısmak yerine o bölümdeki hoparlörlerin kademesi düşürülür. Böylece diğer alanların sesi etkilenmez.

Kademe seçimi aynı zamanda amfinin yükünü belirler. Bir hattaki bütün hoparlörlerin seçilen kademe güçleri toplandığında amfinin yüklendiği toplam güç bulunur.

Uzman notu: Kurulumda her hoparlörün hangi kademeye bağlandığını bir listeye yazın. Yıllar sonra eklenen bir hoparlör amfiyi aşırı yüklediğinde, hesabı yeniden yapmak için bu liste gerekir.

Amfi gücü nasıl hesaplanır?

Hesap basittir. Hattaki hoparlörlerin bağlandığı kademe güçleri toplanır. Amfinin anma gücü bu toplamın üzerinde seçilir ve aradaki fark pay olarak bırakılır. Pay, kablo kayıplarını, trafoların verimini ve ileride eklenecek birkaç hoparlörü karşılar.

Örneğin bir okul koridorunda 6 W kademede çalışan yirmi hoparlör varsa toplam yük 120 W olur. Bu hat için 120 W’lık bir amfi sınırda çalışır; bir miktar daha güçlü bir amfi seçilir. Amfiyi gücünün sınırında çalıştırmak, yüksek seste bozulmaya ve amfinin ısınmasına yol açar.

Bölgeli sistemlerde her bölgenin yükü ayrı hesaplanır. Bir amfi birden fazla bölgeyi besliyorsa, acil durumda bütün bölgelere aynı anda yayın yapıldığında toplam yük de hesaba girer.

Kablo kesiti ve hat uzunluğu

100 V hatta akım düşük olduğu için ince kablolar uzun mesafe taşıyabilir, ama bu sınırsız değildir. Hat uzadıkça ve hattaki toplam güç arttıkça kablodaki kayıp artar. Kesit, hattın uzunluğu ve hattaki toplam güç üzerinden hesaplanır.

Seçimde dikkat edilecek noktalar şunlardır:

• Hattın en uzak hoparlöre kadar olan toplam uzunluğu
• Hattaki toplam güç, yani kademe güçlerinin toplamı
• Kabul edilebilir kayıp için hesaplanan kesit
• Acil anons işlevi varsa yangına dayanıklı kablo
• Dış mekân hatlarında UV ve neme dayanıklı kılıf
• Enerji kablolarından ayrı güzergâh

8 ohm hoparlör 100 V hatta kullanılır mı?

Trafosuz bir 8 ohm hoparlörü doğrudan 100 V hatta bağlamak hoparlörü kısa sürede yakar ve hattı bozar. 100 V hatta yalnızca trafolu hoparlörler kullanılır. Trafosuz bir hoparlör bu hatta kullanılacaksa ona uygun ayrı bir hat trafosu takılır.

Tersi de geçerlidir. 100 V hoparlörlerin trafosu, düşük empedanslı ev tipi bir amfiye bağlandığında doğru çalışmaz. Bir sistemde iki yöntem karıştırılmamalıdır.

Bazı hoparlörlerde trafonun devre dışı bırakılıp düşük empedanslı çalışmaya geçilmesini sağlayan bir seçici bulunur. Konferans salonu gibi müzik kalitesinin önemli olduğu ve hatların kısa olduğu yerlerde bu seçenek kullanılabilir. Hangi modda çalışacağı kurulumda belirlenir ve etiketlenir.

Kurulumda sık yapılan hatalar

İlk hata kutuplamanın karıştırılmasıdır. Aynı alandaki iki hoparlörden biri ters bağlanırsa sesler birbirini zayıflatır, özellikle bas sesler kaybolur. Hat boyunca artı ve eksi uçları renk koduyla takip edilir.

İkinci hata hesapsız hoparlör eklemektir. Yıllar içinde bir sınıfa, bir koridora ya da bahçeye birer hoparlör eklenir ve toplam yük amfinin kapasitesini aşar. Amfi korumaya geçer ya da yüksek seste bozulur. Her eklemeden önce yük hesabı güncellenmelidir.

Üçüncü hata hatların ek yerleridir. Tavanda bant sarılarak yapılmış ekler zamanla gevşer, nem alır ve hattın bir kısmı susar. Ekler uygun klemenslerle ve ek kutularında yapılır.

Ölçüm ve bakım

Kurulum bittiğinde her hat bir empedans ölçüm cihazıyla ölçülür. Ölçülen değer, hattaki toplam güçten hesaplanan değerle karşılaştırılır. Beklenenden çok farklı bir sonuç, kopuk bir hoparlöre, kısa devreye ya da yanlış kademeye işaret eder.

Bu ölçüm değerleri teslim belgelerine yazılır. Yıllık bakımda aynı ölçüm tekrarlanır ve değişiklik varsa arıza aranır. Acil anons sistemlerinde hat izleme cihazı bu kontrolü sürekli yapar ve arızayı panele bildirir. Dış mekândaki hoparlörlerde ayrıca bağlantı kutularının contası, yağmur suyu girişi ve gövdedeki çatlaklar kontrol edilir. Şanlıurfa yazında güneş altında kalan plastik gövdeler yıllar içinde sertleşip çatlayabilir.

Sık sorulanlar